Drie inzichten uit de Vertaaldagen

Hoe breed kan vertalen zijn?

Op 26 en 27 juni 2026 vonden in Antwerpen de Literaire Vertaaldagen plaats. Na een weekend vol lezingen, gesprekken en ontmoetingen vroegen we beleidsmedewerker Joris Smeets, die mee instond voor de organisatie, wat hem het meest is bijgebleven.

Tsjechov in Vlaamse Gebarentaal

"Een van de sessies waar ik zelf echt blij van werd, was de lezing over ‘[meeuw]’, de voorstelling van Olympique Dramatique waarin dove en horende acteurs samen op het podium staan", vertelt Joris. "Een toneeltekst omzetten naar Vlaamse Gebarentaal is een heel bijzondere vorm van vertalen waar veel mensen niet meteen aan denken."

“Het project vergde jaren voorbereiding, intens overleg met de dovengemeenschap en een zoektocht naar hoe je een literaire tekst kunt overbrengen in een taal die niet alleen uit vaste gebaren bestaat, maar ook uit mimiek, lichaamstaal en ruimtelijke expressie.”

“Tijdens de lezing werd heel concreet uitgelegd hoe zo'n proces verloopt: hoe horende acteurs de gebaren moeten aanleren, hoe er omgegaan wordt met boventitels – aanvankelijk heel uitgebreid, in de laatste akte volledig weggelaten – enzoverder. Ik merkte aan de vele vragen achteraf dat dit echt resoneerde bij het publiek."

De meerstemmigheid van het Nederlands

Een tweede hoogtepunt was voor Joris de lezing van taalonderzoeker Anne-Sophie Ghyselen over taalvariatie binnen het Nederlandse taalgebied als uitdaging voor literair vertalers.

"Wat ik sterk vond, was dat ze liet zien dat er niet één correcte vorm van het Nederlands bestaat. Ze plaatste het Nederlands uit Vlaanderen, Nederland en Suriname naast elkaar en toonde hoe taal overal anders evolueert."

Voor vertalers is dat bijzonder relevant. Veel Vlaamse vertalers werken bijvoorbeeld voor Nederlandse uitgevers en botsen daarbij soms op verschillen in woordgebruik, stijl of taalnormen.

"De boodschap was eigenlijk heel eenvoudig: het Nederlands dat wij in Vlaanderen spreken is geen afwijking van een norm, maar één van de vormen waarin die taal bestaat. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar het is een perspectief dat niet altijd genoeg aandacht krijgt."

Ontmoeting en verbinding

Misschien nog meer dan de afzonderlijke lezingen, bleef het belang van ontmoeting Joris bij.

"Vertalen is vaak een erg solitair beroep. Je bent voortdurend keuzes aan het maken, op macroniveau maar vaak ook op microniveau. Dat zijn soms duizenden kleine beslissingen per boek, die je als vertaler meestal alleen neemt, achter je bureau."

Net daarom zijn de Vertaaldagen zo waardevol. Het weekend bood ruimte om vakgenoten te ontmoeten, ervaringen uit te wisselen en elkaar te inspireren. Dat gebeurde niet alleen tijdens de lezingen en workshops, maar ook tijdens nieuwe initiatieven zoals het kleinschalige informele vrijdagavondprogramma in boekhandel Luddites.

"Daar kregen vertalers vijf minuten de tijd om iets uit hun werk voor te lezen”, vertelt Joris. “Dat konden gedichten zijn, een fragment uit een vertaling of zelfs een persoonlijke tekst. Je zag voor hoeveel trots en plezier dat zorgde. Die avond bevestigde voor mij opnieuw hoe belangrijk het is om zulke momenten van verbinding te creëren." 

"Wat mij uiteindelijk het meest bijblijft, is dat vertalen zoveel meer is dan woorden omzetten van de ene in de andere taal. Het gaat over nuance, context, creativiteit en ontmoeting. Met de Vertaaldagen hebben we geprobeerd dat brede verhaal zichtbaar te maken, en ik heb de indruk dat die boodschap bij veel deelnemers is geland.