Niet minder dan 15 Vlaamse theaterteksten werden de afgelopen jaren naar het Duits vertaald en uitgegeven door de Duitse uitgeverij Verlag der Autoren. Christoph Zabel vertelt graag wat zijn uitgeverij overtuigt om een Nederlandstalige theatertekst te publiceren, welke rol daarbij weggelegd is voor vertalers en wat er leeft in de Duitstalige theaterwereld. “Op dit moment vragen veel Duitstalige theatergezelschappen naar stukken die hoopvol of humoristisch omgaan met actuele kwesties.”
Tijdloze teksten die vragen stellen
“Een eerste, essentiële vraag die we ons stellen bij een vertaling van een Vlaamse theatertekst is of een stuk ook betekenisvol kan zijn voor een Duitstalig publiek. Als het antwoord op die vraag ja is, gaan we na of de tekst qua thema, vorm of personages niet te veel lijkt op iets wat we al eerder uitgegeven hebben. Daarna gelden dezelfde criteria die we hanteren voor de publicatie van Duitstalig werk: taal- en vormkracht, een sterke plot, memorabele scènes, een bijzondere invalshoek, personages met diepgang, stilistische durf en een zekere tijdloosheid."
Christophe Zabel (uitgeverij Verlag der Autoren)
Een theatertekst moet ruimte creëren voor gelaagdheid en de ontwikkeling van de thema’s. De tekst moet vragen stellen eerder dan antwoorden bieden, ambiguïteit toelaten en niet te sterk gebonden zijn aan één specifieke locatie of tijd.
De rol van de vertaler vóór een opvoering
“De keuze voor een vertaler gebeurt meestal op een organische manier: vaak werken we samen met wie het stuk aanbeveelt of wie ervaring heeft met het oeuvre van de auteur. Vertalers met een stevig netwerk in het Duitstalige theaterlandschap (in het bijzonder contacten met dramaturgen en regisseurs) kunnen zeker een verschil maken. Maar doorgaans ligt de verantwoordelijkheid voor het promoten en vinden van een speelplek bij ons, aangezien we over een groter netwerk beschikken. Uiteraard houden we de vertaler en de auteur op de hoogte van elke stap in het traject.”
Crew van de Duitse uitgeverij Verlag der Autoren
De ideale samenwerking
“Tijdens het vertalen is het contact tussen vertaler en auteur cruciaal. In de redactiefase verschuift de focus naar de communicatie tussen uitgever/redacteur en vertaler, soms met de auteur als bemiddelaar. Vertrouwen is hierbij cruciaal. Verder waarderen we deze kwaliteiten: zelfstandigheid, gestructureerd werken en beslissingskracht; de bereidheid om redactionele aanpassingen te overwegen; en tot slot een stevig werktempo, zodat er niet te veel tijd zit tussen verschillende versies.”
De meest succesvolle Vlaamse toneelauteur in het Duitse taalgebied is zonder twijfel Tom Lanoye. Slechts uitzonderlijk hebben auteurs meerdere producties van één stuk.
Verspreiding via verschillende kanalen
“Wanneer een vertaling niet in opdracht werd gemaakt, gaan we actief op zoek naar regisseurs en theatergezelschappen die geïnteresseerd zijn in een Duitstalige première. Dat zijn in de eerste plaats de gerenommeerde gezelschappen. We bieden nieuwe vertalingen eerst exclusief aan een beperkte groep aan en breiden dan stelselmatig uit.
Daarnaast zetten we in op persoonlijke contacten en regelmatige uitwisseling, online zichtbaarheid via onze eigen website en theatertexte.de, bezoeken aan festivals, premières en dramaturgen, nieuwsbrieven en inzendingen voor prijzen. Vertalers kunnen daarbij zeker het verschil maken door hun eigen professionele netwerk te activeren.”
Tom Lanoye op de uitreiking van de Prijs der Nederlandse Letteren (2024)
©Bas Bogaerts
Tom Lanoye aan de top
“De meest succesvolle Vlaamse toneelauteur in het Duitse taalgebied is zonder twijfel Tom Lanoye, zowel wat producties (contracten), commercieel succes als publieke erkenning betreft. Slechts uitzonderlijk hebben andere auteurs meerdere producties van één stuk. Dat zegt niets over kwaliteit en is ook geen specifiek Vlaams fenomeen, het illustreert een algemene trend waarbij hernemingen zeldzamer worden. Op dit moment vragen veel Duitstalige theatergezelschappen naar stukken die hoopvol of humoristisch omgaan met actuele kwesties. Dat is uiteraard een momentopname, vermoedelijk ingegeven door de moeilijke mondiale context."
Belangrijk blijft dat stukken niet te sterk aan een specifieke speelcontext gebonden zijn en dus niet te snel gedateerd zijn, al blijft dat moeilijk te voorspellen.