Het Expertisecentrum Literair Vertalen (ELV) bestaat dit jaar 25 jaar. Een goed moment om onze partner op het vlak van literair vertalen in de kijker te zetten.
Dus vuurden we enkele vragen op hen af: hoe zorgen we ervoor dat de opvolging door een nieuwe generatie literair vertalers verzekerd is, zeker in tijden van AI? Op welke hulp kunnen Vlaamse vertalers rekenen om in Nederland voet aan wal te krijgen? Het ELV-team gaf uitgebreid antwoord.
In een notendop: wat doet ELV voor vertalers?
De missie van ELV is om de kwaliteit van het literair vertalen in en uit het Nederlands te ondersteunen en bevorderen door middel van opleiding en uitwisseling van expertise.
- We faciliteren individuele begeleiding (professionaliseringtrajecten en mentoraten) voor vertalers in en uit het Nederlands, waarbij beginnende vertalers bij het vertalen van een literair werk één-op-één samenwerken met een ervaren vertaler als mentor.
- We organiseren online en offline cursussen, masterclasses en andere educatieve activiteiten, zoals studiedagen en een Startmodule, waarin beginnende vertalers zich via zelfstudie kunnen oriënteren op het vak van literair vertaler.
- We delen kennis die relevant is voor literair vertalers en andere geïnteresseerden via de website (de Kennisbank), de nieuwsbrief en sociale media.
- We bieden vertalers de mogelijkheid om zich te presenteren in het ELV Vertalersbestand. Vertalers die aan bepaalde voorwaarden voldoen, kunnen er een eigen profiel aanmaken en zich zo zichtbaar maken voor potentiële opdrachtgevers, die hen rechtstreeks kunnen benaderen.
ELV is een partnerschap van de Taalunie, de KU Leuven en de Universiteit Utrecht, in samenwerking met Literatuur Vlaanderen en het Nederlands Letterenfonds. Het team bestaat uit een directeur, drie bureaumedewerkers en twee wetenschappelijk medewerkers (vanuit de KU Leuven en de UU, ieder voor een dag per week).
Ward Mevis
Hoe verloopt de selectie voor de verschillende regelingen?
We proberen beginnende vertalers in elk stadium van hun carrièrestart te ondersteunen met onze regelingen.
- Ben je aspirant-vertaler en wil je je oriënteren op een literaire vertaalloopbaan? Dan kun je je aanmelden voor de Startmodule, waarin je binnen onze online leeromgeving ELVi zelfstandig via lees- en maakopdrachten kennismaakt met diverse zakelijke en inhoudelijke aspecten van het literair vertalen. Omdat het in de Startmodule gaat om zelfstudie, volstaat een goed onderbouwde motivatie om toegang te krijgen.
- Heb je al een mooi project gevonden en wil je leren hoe je dat onder de aandacht brengt bij potentiële opdrachtgevers? Dan kun je je eenmaal per jaar (deadline op 1 februari) kandidaatstellen voor onze professionaliseringstrajecten. In zo’n traject krijg je vertaalinhoudelijke begeleiding van een ervaren mentor, doe je aan zelfstudie en volg je enkele plenaire sessies die dieper ingegaan op de zakelijke kant van het vertaalvak. Daarvoor vindt wel een selectie plaats: naast een welonderbouwde motivatie, draait het daarbij ook om de potentie van het voorgestelde project, de behoefte aan aanwas per vertaalrichting, en de doorgroeikansen van de beginnende vertaler op de vertaalmarkt.
- Start je als beginnende vertaler met de vertaling van een literair werk waarvoor een vertaalcontract is afgesloten met een literaire uitgever? Dan kun je een mentoraat aanvragen. Voor vertalers in het Nederlands moet dat vertaalcontract voldoen aan de voorwaarden van het Nederlandse modelcontract. Een mentoraat kan alleen worden aangevraagd voor de vertaling van een literair werk.
Bij alle regelingen geldt dat het verstandig is om onze voorwaarden goed door te nemen voor je een aanvraag indient. Kijk daarbij vooral ook kritisch naar welke regeling het best past in jouw vertaalloopbaan.
Hoe helpen jullie Vlaamse vertalers met netwerken in Nederland?
Binnen de Startmodule en de professionaliseringstrajecten is er ruim aandacht voor de zakelijke kant van een literaire vertaalloopbaan. Daarnaast bevat de Kennisbank ook de nodige artikelen over beroepsoriëntatie, professionalisering en de verwerving van opdrachten.
Ook proberen we vertalers zoveel mogelijk met elkaar in contact te brengen, omdat opdrachten vaak via via beschikbaar komen en een netwerk met collega’s opbouwen je kansen dus vergroot. Het is niet alleen erg leuk om naar bijvoorbeeld de Literaire Vertaaldagen te gaan, maar ook heel nuttig.
Wat is er allemaal terug te vinden in de Kennisbank?
De Kennisbank is een uitgebreide online bron voor vertalers die zich verder willen ontwikkelen, hun kennis willen verdiepen of praktische informatie zoeken. De informatie is onderverdeeld in verschillende categorieën.
Onder ‘Professionalisering’ vind je bijvoorbeeld informatie die je helpt bij de zakelijke en professionele kanten van het vertalersvak. ‘Naslag’ biedt praktische hulpmiddelen en verwijzingen naar woordenboeken en andere bronnen. ‘Vertaaltheorie’ gaat dieper in op het vertaalproces en theoretische vraagstukken.
Daarnaast zijn er dossiers waarin meerdere artikelen rond één specifiek onderwerp worden gebundeld. Zo publiceerden we onlangs het dossier Literair Vertalen en AI en verschijnen er elk jaar nieuwe artikelen in de serie Talendossiers, over vertaalkwesties die specifiek zijn voor bepaalde talenparen.
De Kennisbank is voortdurend in ontwikkeling: er komt regelmatig nieuwe informatie bij en bestaande informatie wordt aangevuld en geactualiseerd.
Hoe gaan jullie als expertisecentrum om met de opkomst van AI?
We vinden het belangrijk om de vertalers te informeren over de ontwikkelingen en ze te helpen hun AI-geletterdheid te vergroten.
Zo zijn ze goede gesprekspartners voor mogelijke opdrachtgevers en hebben ze een helder beeld van wat er met AI wel en juist ook niet kan en hoe groot de meerwaarde is van de menselijke vertaler. Daarom bieden we masterclasses aan op dat gebied en is er op de Kennisbank een uitgebreid dossier over AI te vinden.
Hoe zorgen we ervoor dat de opvolging van een nieuwe generatie vertalers verzekerd is?
Het is inderdaad belangrijk om ook mogelijke nieuwe vertalers te interesseren voor het vak. Daarom stellen we speciaal voor studenten Nederlands over de hele wereld en voor talenstudenten in Vlaanderen en Nederland de online module Kennismaking met literair vertalen beschikbaar op onze site.
Door middel van filmpjes en opdrachten kunnen ze kennismaken met literair vertalen en zien of het wat voor ze is. Ook richten we ons in overleg met Literatuur Vlaanderen en het Nederlands Letterenfonds specifiek op taalrichtingen waarvoor een tekort dreigt te ontstaan. Daar proberen we met vormen van opleiding op maat iets aan te doen.
De belangrijkste boodschap die we aan beginnende vertalers willen meegeven, is dat we allerlei vormen van ondersteuning voor hen aanbieden. We kunnen ons voorstellen dat het lastig kan zijn om alle mogelijkheden te overzien.
Aarzel niet om contact met ons op te nemen als je wilt dat we met je meedenken. Dat kan via literair.vertalen@uu.nl.
Werken jullie ook samen met internationale partners?
ELV maakt deel uit van verschillende internationale samenwerkingsverbanden. Een voorbeeld daarvan is de ESLT Summer School: een jaarlijkse meerdaagse cursus voor vertaaldocenten en literair vertalers die hun collega’s opleiden. In de afgelopen tien jaar hebben al verschillende Vlaamse en Nederlandse vertalers deelgenomen en daarmee hun didactische kennis én hun internationale netwerk vergroot.
Via het PETRA-E Netwerk leert ELV veel van andere Europese instellingen die opleidingen voor literair vertalers verzorgen. En uiteraard is de samenwerking met universiteiten over de hele wereld waar studenten Nederlands leren van groot belang, want uit die groep komen de toekomstige vertalers uit het Nederlands.